اسکاټولوژي

اسکاتولوژي د الهیات هغه څانګه ده چې د «وروستیو شیانو» سره تړاو لري، یعني د مرګ وروسته د افرادو حالت، او د انسان تاریخ جریان کله چې د شیانو اوسنی ترتیب پای ته ورسیږي. پدې کې د عمر پای، د قضاوت ورځ، د مسیح دوهم راتګ، قیامت، زرګونه کلونه، او د ابدیت شرایطو ټاکل شامل دي.

1. د زوړ عهد نامې اسکاتولوژي. په زوړ عهد نامې کې راتلونکی ژوند ډیر ټینګار نه کیږي. په حقیقت کې، عبراني ادبیات په دې موضوع دومره خاموش دي، چې ځینو ویلي دي چې شخصي ابدیت د عبرانیانو په عقایدو کې شامل نه و. په هرصورت، دا ډول نظر په سختۍ سره زموږ په اختیار کې د ټولو حقایقو پر بنسټ ولاړ دی. دا ریښتیا ده چې د مرګ وروسته راتلونکي انعامونه او مجازات په کوډونو یا نبوي فکر کې کوم ځانګړی رول نه لوبوي. سزا عموما په اوسني عمر کې د زیان یا بدبختۍ یا ناروغۍ په بڼه ورکول کیده، پداسې حال کې چې صداقت تمه کیده چې ورته لنډمهاله برکتونه راوړي. په ورته وخت کې، په هرصورت، دا باید په یاد ولرئ چې عبرانیانو، د نورو سامي خلکو سره، د مرګ وروسته د روحونو په شتون باور درلود. دا ډول عقاید بې له شکه د هغه ابتدايي انیمیزم پاتې شوني وو چې د ارواپوهنې او په شخصي ابدیت کې د پرمختللي باور دواړو لومړی استازی و. انسان د عبراني لپاره یو دوه اړخیز و چې له بدن او روح څخه جوړ شوی و، یا د بدن، روح، او روح درې اړخیز و. په دواړو حالتونو کې بدن په مرګ کې له منځه تللی، او بل عنصر، که روح یا روح، د بې بدنه شخصیتونو استوګنځي ته تللی. د «روح» او «روح» دقیق اړیکه د عبراني لیکوالانو لخوا نه وه بیان شوې، مګر دا احتمال لري چې، لکه څنګه چې د دوی تجربوي ارواپوهنه وده وکړه، روح د روح په پرتله د مرګ څخه ژوندي پاتې کیدو په توګه ګڼل کیده. په هر حالت کې، بې بدنه مړي د غیر مادي په توګه نه ګڼل کیده، مګر د روحونو یا سیوري (ریفایم) په څیر.

کائنات داسې جوړ شوی و چې ځمکه د پورته آسمان ترمنځ وه، چیرې چې یهوه و، او لاندې لوی کندې یا غار، شیول، چیرې چې د مړو روحونه تلل. عبراني کتابونه موږ ته د شیول په ژوند کې د تیوري د جوړولو لپاره کوم د پام وړ مواد نه راکوي، مګر د جادوګرانو په وړاندې د اخطارونو څخه، او همدارنګه د شاول او د اندور د جادوګرې کیسې څخه (1 سموئیل 28:3-18)، دا روښانه ده چې، د یهوهستي مذهب ترڅنګ لکه څنګه چې د عبرانیانو په ادبیاتو کې موندل کیږي، د مرګ وروسته د انسانانو د روحونو د دوامدار شتون او شعوري ژوند په اړه یو مشهور باور و، او همدارنګه د یو ډول جادو له لارې د شیول څخه د داسې روحونو د راغوښتلو امکان. د جادوګرۍ په وړاندې قانون هم د همدې حقیقت نور شواهد دي (استثنا 18:11). ابتدايي عبراني فکر هم په شیول کې د مړو د اشغالونو او شرایطو سره په مبهم ډول معامله کوله. په ښکاره ډول دوی په داسې حالت کې ګڼل کیده چې خوب ته ورته و.

په زوړ عهد نامې کې د بدن د قیامت په اړه هیڅ فکر نشته، په ایوب 19:26 کې هغه جمله چې عموما د داسې یوې نقطې د ثابتولو لپاره کارول کیږي په سمه توګه «زما له غوښې پرته» ژباړل کیږي. تمه شوی قیامت انفرادي نه و، بلکې ملي و. ملت، یا لږ تر لږه د هغه نیک پاتې شوني، باید بیرته راستانه شي. دا د پیغمبرانو لوی انجیل و. د دې نبوي فکر په مینځ کې کله ناکله انفرادي ابدیت ته اشاره وه، مګر دا ډول باور د سم چلند د تلقین لپاره نه و کارول شوی. بیا هم د فرد د ارزښت او د یهوه سره د هغه د اړیکو نوې او لوړه مفکوره د هغه د ابدیت روښانه اټکل ته لاره هواره کړه.

د کانون وروستي کتابونه (زبور 49:1-20؛ زبور 73:18-25) ډیر ځله ابدیت ته اشاره کوي، د نیکو او بدو دواړو، مګر په شیول کې مړو ته فعالیت ردوي (ایوب 14:21؛ ایوب 26:6، زبور 88:12؛ زبور 94:17؛ زبور 115:17، واعظ 9:10)، او لږ په واضح ډول (اشعیا 26:19) قیامت ته اشاره کوي، که څه هم په کوم محتوا سره دا ممکنه نه ده چې ووایو. دا په سختۍ سره د شیول څخه د سیوري د راوتلو څخه ډیر څه کیدی شي د پورتنیو آسمانونو رڼا او ژوند ته. دا به بې بنسټه وي چې ووایو دا نوی ژوند د بدن د بیا رغونې په څیر څه شامل دي، کوم چې د خاورې ته د بیرته راستنیدو په توګه تصور شوی و. په دې برخو کې شاید د مرګ وروسته د جزا او انعامونو ته اشاره وي، مګر که داسې وي نو دا استثنایی دي. د زوړ عهد نامې اخلاق د ابدیت سره تړاو نه درلود.

په عبراني دوره کې، په هرصورت، داسې عناصر وو چې وروسته د فریسیانو او مسیحیت د اسکاتولوژي په پراختیا کې کارول شوي. د دې تر ټولو مهم د یهوه ورځ وه. په لومړي سر کې دا د هغه ورځې په توګه تصور شوې وه چې یهوه به د خپل ملت اسراییلو د دښمنانو سزا ورکړي. په هرصورت، د وخت په تیریدو سره، او د نبوت د پراخ اخلاقي افق سره، د دې ورځې اهمیت د هغې د مجازاتو سره عبرانیانو ته هم وغځول شو. د هغې په راتګ سره عبراني ملت ته د یهوه لخوا هر ډول سیاسي او ټولنیز برکتونه ورکړل شول، مګر د هغې ځینې غړي باید د یهوه د دښمنانو لپاره ساتل شوي سزا کې شریک شي. دا ډول تمه د مذهب د سلطنتي مفهوم طبیعي پایله وه. یهوه د یو لوی پاچا په توګه خپل قوانین خپلو غوره شویو خلکو ته ورکړي وو، او یو لوی محکمه به جوړه کړي چې په هغه کې به ټول خلک، د عبرانیانو په ګډون، قضاوت شي. پرته له هګیوګرافا، په هرصورت، د دې لوی قضاوت مجازات او انعامونه نه دي بیان شوي، او حتی په دانیال کې هم درملنه ابتدايي ده.

د اهمیت دوهم عنصر د عبراني ملت په بیا رغونه کې باور و، یعني په ملي قیامت کې. دا په ځان کې د وروستیو ورځو د ډیری اسکاتولوژیکي تمو تخمونه درلودل. په حقیقت کې، د ملي رنځ او ملي ویاړ د دورې ترمنځ د توپیر په اړه د نبوي ټینګار پرته، دا ستونزمنه ده چې وګورو چې څنګه د «دوه دورو» وروستۍ نظریه، چې لاندې ذکر شوې، خپل اهمیت ترلاسه کولی شي.

2. د یهودیت اسکاتولوژي. یوه نوې دوره په زوړ عهد نامې اپوکریفا او د یهودیت pseudepigraphic apocalypses کې لیدل کیږي. بې له شکه د فکر په پراختیا کې د دې نوې مرحلې ډیره برخه د اسیرۍ نفوذ له امله وه. یهودیان د لوی بابلي افسانوي دورو تر اغیز لاندې راغلل، په کوم کې چې د سم او غلط ترمنځ مبارزه د خدای او مختلفو فوق العاده دښمنانو لکه اژدها او لویانو ترمنځ د مبارزې په توګه څرګنده شوه. دې دورې ته باید د شیول د مفکورې پراختیا هم منسوب شي، تر هغه چې دا د بد روحونو او بدو خلکو د سزا لپاره ځایونه شامل کړي.

دا پرمختګ د نوي ډول ادبیاتو، اپوکالیپس په راڅرګندیدو سره ګړندی شو، چې پیل یې لا دمخه په اشعیا او زکریا کې لیدل کیږي. هغه مختلف نفوذونه چې د دې ډول ادبیاتو په پراختیا کې یې مرسته وکړه، د اسکاتولوژي په ټینګار سره، موندل یې ستونزمن دي. د بابلي افسانوي دورو نفوذ لوی و، مګر د انځوریز بیان لپاره د یوناني هڅونې نفوذ هم لیدل کیږي. هیڅ ملت هیڅکله د یوناني فکر او ژوند سره نږدې اړیکه نه درلوده پرته له دې چې د جمالیاتي بیان لپاره په خپلو هڅونو کې شریک شي. د عبرانیانو په قضیه کې دا د مذهب لخوا محدود و. عبراني نشو کولی نقاشي شوي انځورونه جوړ کړي، مګر هغه کولی شي په ادبي انځورونو کې هنر وکاروي. دا طریقه په ځانګړې توګه د یهوه د ورځې د وړاندې کولو لپاره مناسبه وه، د اسراییلو د دښمنانو د سزا سره. د پایلې په توګه موږ خورا پراخه اپوکالیپټیک ادبیات لرو چې د دانیال کتاب سره پیل کیږي، د مسیح څخه دوه پیړۍ مخکې او یوه پیړۍ وروسته د یو ډول حرام نبوت د بیان غالب حالت و. دلته، په هرصورت، د یهوه د ورځې مرکزي انګیزه خورا پراخه شوې ده. انعامونه او مجازات په لویه کچه ماوراء الطبیعي کیږي، یا د ماوراء الطبیعي نمایش په لور تمایل ښیې. په دې نمایش کې موږ د قضاوت ورځ وینو، د یهوه د ورځې یهودي معادل، یوه دوره پای ته رسوي او بله پیل کوي. لومړی اوسنی عمر و، کوم چې له بدۍ ډک دی او د شیطان تر کنټرول لاندې دی، او دوهم راتلونکی عمر دی، کله چې د خدای سلطنت به لوړ وي او د قانون ټول دښمنان به سزا ورکړل شي. دا هغه عناصر وو چې د یهودیت په مسیحي پروګرام کې شامل وو، او مسیحیت ته لیږدول شوي (مسیح وګورئ).

د انفرادي ابدیت مفکوره هم په اپوکالیپس کې خورا پرمختللې ده. د مرګ وروسته د انسانانو حالت په اوسني عمر کې د سم چلند لپاره یو انګیزه جوړه شوې ده، که څه هم د دې نظریې اخلاقي کارول د نیکو او بدو انسانانو د مختلفو حالتونو د غیر منظم انځور په پرتله لږ مهم دي. فریسیانو په ابدیت او د نیکو روحونو «نوي بدنونو» ته په ننوتلو باور درلود (جوزیفوس انټ. XVIII. i. 3)، یو نظر چې په وروستیو اپوکالیپسونو کې هم څرګندیږي (ایتوپیک انوک 37-60، 2 مکابیان 7:11؛ 2 مکابیان 14:46 پرتله کړئ). دا بدن اړینه نه وه چې فزیکي وي، مګر د فرښتو په څیر (اپوکالیپس، د باروخ اپوکالیپټیک او 2 اسدراس، که څه هم دا لیکنې بې له شکه د مسیحي فکر نفوذ ښیې). د قیامت په بشپړ ډول د روح په توګه د لیدلو تمایل هم شتون لري (ایتوپیک انوک 91:18، 92:3، 103:3 او وروسته). شیول کله ناکله د یو منځني استوګنځي په توګه چلند کیږي چې له هغه څخه نیکان جنت ته ځي. د بدو د قیامت یا له منځه وړلو په اړه هیڅ روښانه تمه نشته. قیامت یوازې نیکو، یا کله ناکله اسراییلو پورې محدود و. په ورته وخت کې د مسیحي سلطنت د تمه کولو لپاره یو قوي تمایل شتون لري چې د قضاوت له ورځې سره پیل کیږي د فوق العاده او لنډمهاله په توګه، او په جنت کې شخصي ابدیت ترټولو لوړ ښه کیږي. په هرصورت، دا باید په یاد ولرئ چې هر لیکوال خپل ځانګړي عقاید لري، او دا چې د یهودیانو په منځ کې هیڅ رسمي اسکاتولوژیکي عقیده نه وه. صدوقیانو په هیڅ ډول ابدیت باور نه درلود.

3. د نوي عهد نامې اسکاتولوژي. دا د یهودیت د اسکاتولوژي پراختیا ده، چې د عیسی د قیامت حقیقت لخوا تعدیل شوې.

(a) In the teaching of Jesus we find eschatology prominently represented. The Kingdom of God, as He conceived of it, is formally eschatological. Its members were being gathered by Jesus, but it was to come suddenly with the return of the Christ, and would be ushered in by a general judgment. Jesus, however, does not elaborate the idea of the Kingdom in itself, but rather makes it a point of contact with the Jews for His exposition of eternal life, that is to say, the life that characterizes the coming age and may be begun in the present evil age. The supreme good in Jesus’ teaching is this eternal life which characterizes membership in the Kingdom. Nothing but a highly subjective criticism can eliminate from His teaching this eschatological element, which appears as strongly in the Fourth Gospel as in the Synoptic writings, and furnishes material for the appeal of His Apostles. It should be added, however, that the eschatology of Jesus, once it is viewed from His own point of view, carries with it no crude theory of rewards and punishments, but rather serves as a vehicle for expressing His fundamental moral and religious concepts. To all intents and purposes it is in form and vocabulary like that of current Judaism. It includes the two ages, the non-physical resurrection of the dead, the Judgment with its sentences, and the establishment of eternal states.

(b) In the teaching of primitive Christians eschatology is a ruling concept, and is thoroughly embedded in the Messianic evangel. Our lack of literary sources, however, forbids any detailed presentation of the content of their expectation beyond a reference to the central position given to the coming day of the Christ’s Judgment.

(c) Eschatology was also a controlling element in the teaching of Saint Paul. Under its influence the Apostle held himself aloof from social reform and revolution. In his opinion Christians were living in the ‘last days’ of the present evil age. The Christ was soon to appear to establish His Judgment, and to usher in the new period when the wicked were to suffer and the righteous were to share in the joys of the resurrection and the Messianic Kingdom. Eschatology alone forms the proper point of approach to the Pauline doctrines of justification and salvation, as well as his teachings as to the resurrection. But here again eschatology, though a controlling factor in the Apostle’s thought, was, as in the case of Jesus, a medium for the exposition of a genuine spiritual life, which did not rise and fall with any particular forecast as to the future. The elements of the Pauline eschatology are those of Judaism, but corrected and to a considerable extent given distinctiveness by his knowledge of the resurrection of Jesus. He gives no apocalyptic description of the coming age beyond his teaching as to the body of the resurrection, which is doubtless based upon his belief as to that of the risen Jesus. His description of the Judgment is couched in the conventional language of Pharisaic eschatology; but, basing his teaching upon ‘the word of the Lord’ (1 Thessalonians 4:15), he develops the doctrine that the Judgment extends both over the living, who are to be caught up into the air, and also over the dead. His teaching is lacking in the specific elements of the apocalypses, and there is no reference to the establishment of a millennium. Opinions differ as to whether Saint Paul held that the believer received the resurrection body at death or at the Parousia of Christ. On the whole the former view seems possibly more in accord with his general position as to the work of the Spirit in the believer. The appearance (Parousia) of the Christ to inaugurate the new era Saint Paul believed to be close at hand (1 Thessalonians 4:15; 1 Thessalonians 4:17), but that it would be preceded by the appearance of an Antichrist (2 Thessalonians 2:1 and following). The doctrine of the Antichrist, however, does not play any large role in Paulinism. While Saint Paul’s point of view is eschatological, his fundamental thought is really the new life of the believer, through the Spirit, which is made possible by the acceptance of Jesus as the Christ. With Saint Paul, as with Jesus, this new life with its God-like love and its certainty of still larger self-realization through the resurrection is the supreme good.

(d) The tendencies of later canonical thought are obviously eschatological. The Johannine Apocalypse discloses a complete eschatological program. In the latter work we see all the elements of Jewish apocalyptic eschatology utilized in the interest of Christian faith. The two ages, the Judgment and the Resurrection, and the final conquest of God are distinctively described, and the program of the future is elaborated by the addition of the promise of a first resurrection of the saints; by a millennium (probably derived from Judaism; compare Slavonic Enoch 32, 33) in which Satan is bound; by a great period of conflict in which Satan and his hosts are finally defeated and cast into the lake of fire; and by a general resurrection including the wicked for the purpose of judgment. It is not clear that in this general resurrection there is intended anything more than the summoning of souls from Sheol, for a distinction should probably be made between the resurrection and the giving of the body of the resurrection. This resurrection of the wicked seems inconsistent with the general doctrine of the Pauline literature (compare 1 Corinthians 15:1-58), but appears in Saint Paul’s address before Felix (Acts 24:15), and in a single Johannine formula (John 5:29). The doctrine of the ‘sleep of the dead’ finds no justification in the Apocalypse or the New Testament as a whole.

4. Eschatology and Modern Theology. The history of Christian theology until within the last few years has been dominated by eschatological concepts, and, though not in the sense alleged by its detractors, has been otherworldly. The rewards and punishments of immortality have been utilized as motives for morality. This tendency has always met with severe criticism at the hands of philosophy, and of late years has to a considerable extent been minimized or neglected by theologians. The doctrine of the eternity of punishment has been denied in the interest of so-called second or continued probation, restorationism, and conditional immortality. The tendency, however, has resulted in a disposition to reduce Christian theology to general morality based upon religion, and has been to a large extent buttressed by that skepticism or agnosticism regarding individual immortality which marks modern thought. Such a situation has proved injurious to the spread of Christianity as more than a general ethical or religious system, and it is to be hoped that the new interest which is now felt in the historical study of the New Testament will reinstate eschatology in its true place.

Such a reinstatement will include two fundamental doctrines: (1) that of individual immortality as a new phase in the great process of development of the Individual which is to be observed in life and guaranteed by the resurrection of Jesus. Distinctions can easily be drawn between the figurative media of New Testament thought and the great reality of eternal life taught and exemplified by Jesus. (2) The doctrine of a ‘Kingdom of God.’ This expectation, since it involves the elements of a loving personality like that of a God of love, involves a belief in a new humanity that will live a genuinely social life on the earth, although the conditions of such a life must be left undefined. In a word, therefore, the modern equivalent of Jewish eschatology for practical purposes is that of personal (though truly social) immortality and a completion of the development of society. Utterly to ignore the essential elements of New Testament eschatology is in so far to re-establish the non-Christian concept of material goods as a supreme motive, and to destroy all confidence in the ultimate triumph of social righteousness.